EPRDF is a ruling party committed to realize Ethiopia's Renaissance.

Monday, 19 February 2018

“ስልጣን መልቀቅም መምራት እንደሆነ አትርሳ” ኔልሰን ማንዴላ



(በመሐመድ ሽፋ መሐመድ)
በአህጉራችን አፍሪካ እንዳለመታደል ሆኖ በታሪክ አጋጣሚ ስልጣን የጨበጠ መሪ ስልጣኑን በሰላማዊ መንገድ ለሌሎች ለማስተላለፍ ያለው እድል እጅግ በጣም ጠባብ ነው፡፡ ለዚህም ነው በርካታ የአህጉራችን መሪዎች ስልጣን ላይ ከወጡ በኋላ የሚለቁት በመፈቅለ መንግስት አልያም በሸፍጥ ውርደትን ተከናንበው ዘብጥያ በመውረድ ነው፡፡
ይህ የሆነበት በርካታ ምክንያት ቢኖረውም በጥቅሉ ግን አብዛኛው የአህጉሪቱ መሪዎች በተፈጥሮ ሃብት ላይ የተንጠለጠለውን የየሃገራቸውን ሃብት ስልጣናቸውን ተገን በማድረግ እየዘረፉ መኖር ስለሚፈልጉ ነው። የበይ ተመልካች ያደረጉት ህዝቡ ደግሞ መጪው ይዞት የሚመጣውን በቅጡ ባይረዳውም እንኳን ከዛሬ ነገ ይሻላል በሚል ተስፋ መሪዎቹን አንድም በጦር ሃይሉ ስልጣን ግልበጣ፣ አልያም በታጠቁ የፖለቲካ ፓርቲዎች የመጨረሻ እርምጃ ወይም ደግሞ ደም በሚያፋስስ የጎዳና ላይ አመፅ ያስወግዳቸዋል።
ያም ሆኖ ግን አዲሶቹም አዲስ ነገርን ሳይሆን ከቀደሙት መሪዎች ክፉ ክፉውን እየወረሱ፤ ስልጣንን  የህዝብና የአገር ችግር መፍቻ ሳይሆን የራሳቸው ማበልፀጊያ እያደረጉት አርጅተው እስኪሞቱ ከስልጣናቸው መንበር መውረድን አይሹትም። ይህ ፍላጎታቸው የህዝብ ቁጣ ሲነሳ እንኳ በሀይል እስከመደፍጠጥ የሚደርስ እርምጃ እንዲወስዱ ያደርጋቸዋል፡፡ በእንዲህ አይነት የስልጣን ጥማት አዙሪት ውስጥ የገቡ መሪዎች ለአፍሪካ ችግር መፍትሄን ሳይሆን ሌላ ችግርን እየከመሩባት ኖረዋል። አሁን አሁን ከሚታዩ ጥቂት ሰላማዊ የስልጣን ሽግግሮች ውጭ የአፍሪካን የዘመናት ታሪክ የሚወክለው ይሄኛው ገፅታ ነው።
የቀደሞ የደቡብ አፍረካ መሪ ኔልሰን ማንዴላ የአመራር ጥበብን ሲያስተምሩ ስልጣን መልቀቅም መምራት እንደሆነ አትርሳ ይላሉ። አንድ መሪ የመሪነት ጊዜውን ከጨረሰ በኋላ ቦታውን ለተከታዮቹ ማስረከብ እንዳለበት ነው ማንዴላ በዚህ ነጥባቸው የሚስተምሩት፡፡ ይህን መልዕክት ብዙዎቹ የአፍሪካ መሪዎች ከመስማት አልፈው እንዳልተገበሩት ቢታወቅም የእኛው ክቡር ጠቅላይ ሚኒስትር ኃይለማርያም ደሳለኝ ግን ስልጣናቸውን በገዛ ፈቃዳቸው በመልቀቅ ትልቅ ክብር የሚያስቸራቸውና ለሌሎች ምሳሌ የሚያሰኛቸውን ታላቅ ውሳኔ ወስነው ለማየት በቅተናል፡፡
ጠቅላይ ሚኒስትር ኃይለማርያም ደሳለኝ ለሃገራቸው ሰላምና መረጋጋት ሲሉ በራሳቸው ውሳኔ ስልጣናቸውን ለማስረከብ ጥያቄ ማቅረባቸው በዘመናዊ ኢትዮጵያ ታሪክ ውስጥ የመጀመሪያው መሪ የሚያደርጋቸው ብቻ ሳይሆን እንኳን የስልጣን ዘመናቸው ሳያልቅ ይቅርና፤ ካለቀም በኋላ ደርበው ደራርበው በስልጣን መቆየት ለሚሹ መሪዎች ሁሉ ትምህርትን የሚሰጥ ነው።
አቶ ኃይለማርያም ለአገራቸው የአቅማቸውን ያበረከቱ አያሌ ልማትና እድገት እንዲመዘገብ ብሎም የዴሞክራሲያዊ ስርዓት እንዲሰፍን የታገሉ መሪ ናቸው። ከመምህርነት እስከ ሀገር መሪነት ድረስ ደረጃ በደረጃ ራሳቸውን እየገነቡ የመጡ የተማሩ መሪ መሆናቸው በራሱ አኩሪ ታሪካቸው ነው፡፡ ከታላቁ መሪያችን ጓድ መለስ ዜናዊ ያልተጠበቀ ህልፈት በኋላ በተፈጠረው አስቸጋሪ ሁኔታ ውስጥ ድርጅታቸውና ሕዝብ የሰጣቸውን አደራ ተቀብለው የተጀመረውን የለውጥ ሂደት ማስቀጠል መቻላቸውን ታሪክ የማይዘነጋው ሀቅ ነው፡፡
አቶ ኃይለማርያም ሀገራችን የጀመረቻቸውን ግዙፍ የልማት ፕሮጀክቶች በእለት ተዕለት ክትትል በመምራት አንዳንዶቹን ለፍፃሜ ሌሎቹን ደግሞ በስኬት መስመር እንዲቀጥሉ ያስቻሉ ናቸው። የባቡር መንገድ ፕሮጀክቶችንና የኢንዱስትሪ ፓርኮች ግንባታ ስኬቶችን ለመረመረ አቶ ኃይለማርያም የሀገር መሪ ብቻ ሳይሆኑ ዘመኑ ያፈራቸው ምርጥ ኢንጂነር መሆናቸውን ለመመስከር አያንገራግርም።
እርሳቸው የሚመሩት መንግስት ድህነትን ድል ለማድረግ ትምህርትና ስልጠና ያለውን ወሳኝነት በመረዳት ለሰብዓዊ ሃብት ልማት ከፍተኛ ትኩረት ሰጥቶ ተረባርቧል፡፡ ፋይናንስ ለልማት ያለውን ቁልፍ ፋይዳ ተገንዝበው ለህዝባቸው በተለይም ለወጣትና ለሴቶች ከፍተኛ የብድር ገንዘብ በአነስተኛ ወለድ እንዲቀርብ አድርገዋል፡፡ ለወጣቶች የስብዕና ግንባታና የኢኮኖሚ ተጠቃሚነት መስራት የቅድሚያ አጀንዳቸውም ነበር።
የመልካም አስተዳደር እጦት የሀገራችን ህዝቦች ቀዳሚ ችግር መሆኑ በመንግስትና በድርጅት ደረጃ ተለይቶ ከወጣ በኋላም ለችግሩ እልባት ለመስጠት እንደ ሀገር መሪ የሚያስመሰግኗቸውን ተግባራት ፈፅመዋል። ችግሩ በዝርዝር ሳይንሳዊ ጥናት እንዲታወቅና ለህዝብ ይፋ እንዲሆን ከማድረግ ጀምሮ የማሻሻያ ሪፎርሞችን ያስተገበሩ ናቸው። የአመራር በጥቅም መተሳሰር እንዲሁም በዘመድና በጋብቻ መሥራት እንዳለ በግልፅ በማሳወቅ ህዝቡ ከመንግስት ጎን ቆሞ እንዲታገለው አነሳስተዋል። በስራቸው ያሉ አመራሮችንም "እዚህ ብዙ እናወራልን እንጂ ስንወጣ የራሳችንን ኔትዎርክ እንጠብቃለን" በማለት ፊት ለፊት የወቀሱ ቅን የህዝብ ልጅ ናቸው፡፡
የልማት ባንክን አሰራር ሪፎርም በማድረግ በልማት ሰበብ ሲመዘበር የነበረውን የአገር ሃብት ማዳናቸው፣ ለዘመናት የብሶት ምንጭ የሆነው የአዲስ አበባ ውሃ ችግር በዘላቂ መንገድ ለመፍታት ቁርጠኛ አመራር መስጠታቸው፣ በዜግነትና ኢሚግሬሽን ተቋም የነበረን የጥቅም ሰንሰለት በጣጥሰው በመጣል ቀልጣፋ አሰራር እንዲሰፍን ማስቻላቸው፣ ስለ ህገወጥ ስደት ልዩ ትኩረት ሰጥተው ምክር ቤት እንዲቋቋም ማድረጋቸው፣ የኢትዮጵያ አምባሳደሮችን ሰብስብው ምን ያህል ኢንቨስተር ማምጣት እንዳለባቸውና እንዳመጡ መሞገታቸውና ሌሎች ብዙ ስኬቶቻቸውን በማንሳት የመልካም አስተዳደር ችግርን ለመቅረፍና ተጠያቂነትን ለማስፈን የነበራቸውን ቁርጠኝነትና ተጨባጭ ስኬት መመስከር ይቻላል።
ጠቅላይ ሚኒስትር ኃይለማርያም ደሳለኝ፤ መምህራንን ጨምሮ በሺዎች የሚቆጠሩ የመንግስት ሠራተኞች ቤትና የመስሪያ መሬት እንዲያገኙ አድርገዋል፤ የህዝብ ምክር ቤቶች የመንግስት አካላት ሥራ አፈጻፀምን እየገመገሙ የማስተካከያ አቅጣጫን እንዲያስቀምጡ ደግፈዋል። የመንግሥት ዋና ኦዲተር ጥርስ ያወጣው በማን ጊዜ ነው ቢባል በእርሳቸው የአመራር ዘመን ስለመሆኑ ማንም ይመሰክራል፡፡
አቶ ኃይለማርያም በሀገራችን ከፍተኛውን የአስፈፃሚ ስልጣን ከያዙ ጀምሮ ሀገራችን በውጭ ግንኙነትና ዴፕሎማሲ ረገድ ያስመዘገበቻቸውን ስኬቶች በማስቀጠል ረገድም ታሪካዊ ሚናቸውን ተወጥተዋል። ኢትዮጵያን በአፍሪካ ቀዳሚ የውጭ ቀጥታ ኢንቨስትመንት መዳረሻ በማድረግ ለቡዙሃን ኢትዮጵያውያን የሥራ ዕድል በመፍጠር ተስፋቸውን አለምልመዋል። በአፍሪካ ህብረት ሊቀ መንበርነታቸው የአፍሪካ ህብረት 2063 አጀንዳ ውጤታማ ሆኖ እንዲቀረጽ ያስቻሉ፤ የህብረቱ 50ኛ ዓመት ወርቅ ኢዩበልዩ በዓል ለአፍሪካ ተስፋ በሠነቀ መልኩ እንዲከበር ያደረጉ ናቸው። በአባይ ወንዝ አጠቃቀም የተነሳ ከግብጽ ጋር ያለን የሻከረ ግንኙነት በመሰረታዊነት እንዲቀየር፣ ጽንፍ የያዙ የግብጽ ፖለቲከኞችን በበሰለ ዲፕሎማሲ አደብ ያስገዙና የህዳሴው ግድብ ግንባታ ለአንዲት ደቂቃ እንኳን ሳይቋረጥ እንዲቀጥል በሳል አመራር የሰጡ ጀግና ናቸው።
የአቶ ኃይለማርያም ደሳለኝ አርዓያነት ለስልጣን ባላቸው አቢዮታዊ አመለካከት እና ለሃገራቸው እድገት በተጫወቱት ትልቅ የመሪነት ሚና ብቻ ሳይሆን በአህጉራችን ባልተለመደ መልኩ በስራ ዘመናቸው እራሳቸውና ባለቤታቸውንም ጭምር ከሙስናና ብልሹ ተግባሮች በማራቃቸው ጭምር የሚገለፅ ነው።
በአጠቃላይ ጠቅላይ ሚኒስትር ኃይለማርያም ስልጣን መልቀቅም መምራት እንደሆነ አትርሳ የሚለውን የማንዴላ አመራር ጥበብን ተግባራዊ በማድረግ በኢትዮጵያ የመንግስታት ታሪክ ውስጥ የፖለቲካ ጨዋታውን ቀያሪ በመሆን ደማቅ አስተዋፆ ያደረጉ የኢትዮጵያ ልጅ ናቸው ማለት ይቻላል፡፡ በይፋ ለወከለው ህዝብ አሳውቆ ሥልጣን መልቀቅ በራሱ ታሪክ ነውና ታሪክ ሲዘክራቸው የሚኖር ታላቅ መሪ ሆነዋል፡፡

Wednesday, 14 February 2018

የሰሞኑ የአለም አቀፍ መገናኛ ብዙሃን ዘገባና አንድምታው


(በስንታየሁ ግርማ)
የኬንያው ስታንዳርድ ባወጣው ዘገባ ኢትዮጵያውያን መኪናመገጣጠማቸው እንደተገረመ ያስታውቅበታል፡፡ ዛዉ ሙሳዩ የተባለው ፀሀፊ በብረታ ብረት እና ኢንጂነሪንግ ኮርፖሬሽን ስር በቢሾፍቱ የሚገኘውን የመኪና መገጣጠሚያ ፋብሪካ ከጎበኘ በኋላ ባለ አንድና ሁለት ጋቢና ፒክ አፕ እና ስቴሽን ዋገን አይነት ቀላል መኪኖችን ኢትዮጵያውያን ሴቶች አሳምረው ሲገጣጥሙ ተመልክቷል። በእነዚህ ኢትዮጵያውያን ሴቶች በየቀኑ ስድስት መኪናዎች ይመረታሉ። ሴቶችና ወንዶች ተቀላቅለው በሚሰሩበት በሌላው ረድፍ ደግሞ በየቀኑ 16 ከባድ መኪናዎችን ማምረት የሚያስችል አቅም መገንባቱን ተመልክቷል።

Thursday, 8 February 2018

ኢትዮጵያ በአለም አቀፍ ተቋማት እይታ

(በስንታየሁ ግርማ)
የኢትዮጵያ እድገትና ልማት እውቅና በአለም አቀፍ ደረጃ እንደቀጠለ ነው፡፡ግሎባል ሪስክአለም አቀፍ ሁኔታዎችን በጥልቀት እየዳሰሰ በየአመቱ ሪፖርት የሚያዘጋጅ በለንደን የኢኮኖሚ /ቤት የተቋቋመ ተቋም ሲሆን የፖለቲካ ስጋቶችን፣ ዜናዎችንና ትንታኔዎችን የሚያቀርብበት ህትመቱ በአለም አቀፍ ደረጃ ከቀዳሚዎቹ የሚመደብ ነው፡፡ ይህ ተቋም በዚህ ሳምንት “Under the radar; Ethiopia’s Economic Growth Offers Opportunities and challenges” በሚል ርዕስ ባወጣው መጣጥፍ ኢትዮጵያ የአለም አቀፍ የገንዘብ ድርጅት ... 1945 ሲቋቋም ከመስራች አገራት መከከል አንዷ መሆኗን ብዙዎች ይዘነጉታል ብሏል፡፡

Thursday, 1 February 2018

10 የመፍትሄ ሃሳቦች

(በኤስሮም ፍቅሩ)
ኢህአዴግ ተራማጅ እና ሁሌም ለለውጥ ዝግጁ የሆነ ድርጅት ነው፤ የገናና ስልጣኔ ባለቤትነቷ ተዘንግቶ ስሟ በድህነትና ኋላቀርነት የተለወጠውን ሀገር ለመለወጥ የሚተጋ ፓርቲ፡፡
ኢህአዴግ በወሬ ሳይሆን በተግባር፤ በህዝበኝነት ሳይሆን በህዝባዊነት ወኔን ሰንቆ ለኢትዮጵያ ትንሳኤ መላ ኢትዮጵያዊያንን ከዳር ዳር ያነቃነቀ ድርጅት ነው። ምስክር አምጣ ካላችሁኝ ደግሞ ምስክሬ እዚሁ ሀገሩ ላይ ሆኖ ድርጅቱን ጥረት የሚያግዘው፤ ሲሳሳትም በማረም ከጎኑ የተሰለፈው የሀገሬ ህዝብ ነው።
በኢህአዴግ ውስጥ  በችርግ ተተብትቶ መሰናከልም፣ ራስን ለለውጥ ማዘጋጀትም፤ ድክመትም፣ ጥንካሬም፤ ስህተትም፣ ከተግባር መማርም ጎን ለጎን እንዳሉ አምናለሁ። ሆኖም ከነጉድለቱ፣ ከነሙላቱ ለእኔ ኢህአዴግ መተኪያ የሌለው ድርጅት ነው። ዛሬ በሀገራችን አንዳንድ አካባቢዎች የሚታዩ ችግሮችንም ቢሆን ኢሕአዴግ በአፋጣኝ ፈትቶ ሀገሬን ወደ ቀድሞ አስተማማኝ ሰላሟ እንደሚመልሳት በፍፁም አልጠራጠርም።
ይህ እንዳለ ሆኖ በግሌ አውጥቼ አውርጄ ያገኘኋቸውንና በመሪ ድርጅታችን፣ በመንግስትና በህዝቡ ቅንጅት ቢፈፀሙ በአንዳንድ አካባቢዎች የሚስተዋሉ ሁከትና ረብሻዎችን በዘላቂነት በመፍታት ሀገራችንን ወደ ቀደመ አስተማማኝ ሰላሟ ይመልሷታል ያልኳቸውን 10 የመፍትሄ ሃሳቦች እንደሚከተለው አቅርቤያለሁ፡፡
  • አመራሩ ከጥልቅ ተሀድሶ በኋላ በግምገማ የተለዩ ችግሮችን በዝርዝር ነቅሶ በማውጣት ህብረተሰብ አቀፍ የሆኑ ውይይቶችን በማካሄድ የህዝቡን ጥያቄ በአግባቡ ተረድቶ አፋጣኝ ምላሽ መስጠት ይገባዋል።
  • ህብረተሰቡም ያሉትን የመልካም አስተዳደር፣ የፍትሀዊ ሀብት ክፍፍል፣ የልማት ተጠቃሚነትና ተመሳሳይ ይዘት ያላቸውን ጥያቄዎች በተደራጀ እና ሰላማዊ በሆነ መልኩ ሊያቀርብ ይገባዋል።
  • በሰላም ማስከበር ሂደት ላይ ተሳታፊ የሆኑ የፀጥታ አካላት ማለትም የፌደራል ፖሊስ፣ የክልል ፖሊስ፣ የመከላከያ ሰራዊት አባላት ከወትሮ በተለየ መልኩ ሆደ ሰፊነት በተሞላበት እና በህዝብ አገልጋይነት ስሜት ችግሮችን ለመፍታት መንቀሳቀስ ይጠበቅባቸዋል።
  • ህብረተሰቡ ብሄር ላይ ያነጣጠረ ፅንፈኛ ሀሳብ ይዘው የሚንቀሳቀሱ ሀገራችንን ወደለየለት የከፋ እልቂት ውስጥ ለመክተት የሚጥሩ አካላት እንዳሉ ተረድቶ ሀገራችን ኢትዮጵያን በተቆርቋሪነት መንፈስ በጋራ ሊጠብቃት ይገባል።
  • የሀገራችን ሚዲያዎች ኢትዮጵያን እና ኢትዮጵያውያንን ወደ ፍቅር እና ወደ አንድነት የሚያመሩ፣ መቻቻልን መዋደድን አብሮነትን የሚሰብኩ፣ የሚታዩ መልካም እንቅስቃሴዎችን የሚያበረታቱ፣ ችግር አመልካች ብቻ ሳይሆኑ መፍትሄ ጠቋሚ መሆን ይጠበቅባቸዋል።
  • የሀገር ሽማግሌዎች፣ የሀይማኖት አባቶች የሲቪክ ማህበራት፣ የበጎ አድራጎት ድርጅቶች ሰላም ያለውን ውድ ዋጋ በማስገንዘብ በተገኘው አጋጣሚ ዘላቂ ሰላም በሀገራችን ውስጥ እንዲፈጠር በጋራ መንቀሳቀስ ይጠበቅባቸዋል።
  • ግጭቶችና ሁከቶችን አባብሶ የመሰረተ ልማት አውታሮችን በማውደም ኢኮኖሚዋ ተሽመድምዶ በውስጧ ያሉ የተፈጥሮ ሀብቶችን መጠቀም የማትችል ሀገር ለመፍጠር ሌት ከቀን የሚለፉ የውጪ ሀይሎች መኖራቸውን ህብረተሰቡ ተገንዝቦ አንድነታችንን አጥብቆ በመጠበቅ የሀገራችንን የእድገትና የህዳሴ ጉዞ ማስቀጠል ይጠበቅበታል።
  • መንግስት በተወሰኑ ከተሞች ላይ የሚታዩትን ለውጦች ወደተለያዩ አካባቢዎች በማሰራጨት ለወጣቶች የስራ እድል በመፍጠር አፋጣኝ ፖሊሲዎችን ቀርፆ ወደ ስራ መግባት ይኖርበታል።
  • ምሁራን፣ የፖለቲካ ልሂቃን፣ የተቃዋሚ ፖለቲካ ፓርቲዎች በሙሉ ለዘላቂ ሰላም መፍትሄ የሆኑ ሀሳቦችን በማመንጨት ከመንግስት ጋር ውይይት ማድረግ ይገባቸዋል።
  • መላ የሀገራችን ህዝቦች ከምንም እና ከማንም በፊት ለኢትዮጵያ አንድነት፣ እድገት፣ ሰላም እና ፍቅር መቆርቆርና ለተግባራዊነቱም የድርሻቸውን መወጣት ይኖርባቸዋል።
ሰላም!!

Sunday, 10 December 2017

የአፋር ብሔረሰብ ታሪክና ባህል አጭር ቅኝት

አጠቃላይ ዳሰሳ
የአፋር ብሔራዊ ክልል ከትግራይ በሰሜን ምዕራብ፣ ከአማራ በደቡብ ምእራብ እና ከኦሮሚያ በደቡብ በኩል የሚዋሰን ሲሆን ከኤርትራ ጋር በሰሜን ምስራቅ፣ ከጅቡቲ ደግሞ በምስራቅ በኩል ይዋሰናል። የክልሉ ሕዝብ በ27,000 ስኩዬር ኪሎ ሜትር ስፍራ ላይ ይኖራል። በአምስት የዞንና በ32 የወረዳ አስተዳደሮች የተዋቀረው ክልሉ በምስራቅ አቅጣጫ ኢትዮጵያን ከሌላው አለም ጋር የሚያገናኝ የተፈጥሮ ድልድይ ሲሆን የብሔረሰቡ አባላት በአሁኑ ወቅት በኢትዮጵያ፣ በኤርትራና በጅቡቲ ሰፍረው ይገኛሉ።
የአፋር ክልል በ39o34’ እና 42o 28’ ኬክሮስና በ8o 49እና 14o 30’ ኬንትሮስ ላይ ይገኛል። የክልሉ መልክአምድራዊ አቀማመጥ በአብዛኛው ረባዳና ዝቅተኛ ነው። ሙሳ አሊ የተባለው ከፍተኛው ተራራ 2063 ሜትር ከባህር ወለል በላይ ይሆናል። ዝቅተኛው ደግሞ 115 ሜትር ከባህር ወለል በታች ያለውና በአለም የመጨረሻው ዝቅተኛው እንደሆነ የሚነገርለት ዳሎል የሚባለው ስፍራ ነው። የክልሉ 35.47 በመቶ የሚሆነው መሬት ከባህር ወለል በላይ ከ400 ሜትር እስከ ከባህር ወለል በታች 116 ሜትር፣ 51.44 በመቶ ያህሉ ደግሞ ከ400 እስከ 900 ሜትር ከባህር ወለል በላይ፣ 13 ከመቶ ያህሉ ከ900 ሜትር ከባህር ወለል በላይ ይገኛል።
በክልሉ የሚገኘው የአሰል ሃይቅ /ከባህር ወለል በታች 155 ሜትር/ እና ዳሎል /ከባህር ወለል በታች 116 ሜትር/ በዝናብ ሰዓት የሙቀት መጠናቸው እስከ 25 ዲግሪ ሴሊሼዬስ ስለሚደርስ በአለም የመጨረሻዎቹ ሞቃታማ ስፍራዎች ያስብላቸዋል። እነዚህ ስፍራዎች ከመስከረም እስከ መጋቢት ባለው ጊዜ ውስጥ እስከ 48 ዲግሪ ሴሊሼዬስ የሚደርስ የሙቀት መጠን አላቸው።
የአፋር ሕዝብ ከኩሽ ነገዶች አንዱ እንደሆነ ይነገራል። ከክርስቶስ ልደት በፊት ከ500 ዓ.ዓ እስከ 15 ዓ.ም ድረስ ከየመን፣ ከግብጽ፣ ከአክሱም ነገሥታት ጋር ግንኙነት እንደነበራቸውና በስተሰሜን ከዳህላክ ደሴቶች ጀምሮ በስተደቡብ እስከ ዘይላ ድረስ ባለው አካባቢ እንደኖሩ ይነገራል።
የአፋር ስምጥ ሸለቆ የታላቁ ስምጥ ሸለቆ አካል ሲሆን ይህም የጥንታዊ የሰው ልጅ ቅሪተ አጽምና ይጠቀምባቸው የነበሩ የድንጋይ መሳሪያዎች የሚገኙበት ስፍራ ነው። እነዚህ ቅሪተ አካል በመገኘታቸው የሰው ልጅ አመጣጥን በሚመለከት ምርምር ለሚያደርጉ አጥኚዎች ክልሉ የወርቅ ጉድጓድ ያህል ቀልባቸውን ለመሳብ በቅቷል። እስከ ዛሬ የተደረጉ ጥናቶችም አፋር የሰው ልጅ መገኛ  እንደሆነች አመላካች ናቸው።
በአፋር ክልል ከሚገኙት ታሪካዊ ስፍራዎች አንዱ በሆነው በመካከለኛው አዋሽ 6 ሚሊዮን አመት ያስቆጠሩ ቅሪተ አካሎች ተገኝተዋል። ከእነዚህም መካከል አርዲፒተከስ ከደባ የተባለውና እ.ኤ.አ.በ2001 የተገኘው ቅሪተ አፅም የመጀመሪያውን ደረጃ ይይዛል። ቀጥሎም አርዲፒተከስ ረሚደስ ከ1994 - 1995 ዓ.ም ባለው ጊዜ ውስጥ የተገኘ ሲሆን ሁለተኛውን ደረጃ ይይዛል። ሦስተኛው አውስትራሎፒተከስ ነመንሲስ ሲሆን በ2006 ዓ.ም የተገኘ ነው። አውስትራሎፒተከስ ፋሪስስ /ሉሲ/ በ1978 ዓ.ም የተገኘች ስትሆን ለሰው ቅርብ የሆነች ዝርያ መሆኗን ሳይንቲስቶች ያምናሉ። አውስትራሎፒተከስ በ1999 ዓ.ም ላይ በመካከለኛው አዋሽ የተገኘ ትልቅ አጥቢ እንስሳ ከትልልቅ የማደኛ ድንጋይ መሳሪያዎቹ ጋር ተገኝቷል። በ2002 ዓ.ም ውስጥም ቡሪ በተባለ ስፍራ ሆሞኢረክተስ የተባለ ዝርያ መገኘቱ ይፋ ሆኗል። በ2003 ዓ.ም ሄርቶ ቡሪ በተባለው ስፍራ ከ160 ሺህ አመታት በፊት የነበረና የተሟላ ቅርጽ ያለው የሆሞሳፒያን ዝርያ ተገኝቷል።
ሃዳር ተብሎ የሚታወቀው ስፍራ ሉሲና ሌሎች ቅረተ አካሎች የተገኙበት በመሆኑ በተባበሩት መንግስታት የትምህርት፣ የሳይንስና የባህል ድርጅት የአለም ታሪክ ቅርስ አካል ሆኖ ተመዝግቧል። በመሆኑም አካባቢው የኢትዮጵያና የምስራቅ አፍሪካን ብቻ ሳይሆን በአጠቃላይ የአፍሪካን ታሪክ ያኮራ አዲስ የሳይንስ ምርምር እንዲካሄድ በር የከፈተ ለመሆን በቅቷል።
የክልሉ ቁሳዊ ባህሎችና አሰራራቸው
ባህላዊ የእደ ጥበብ ውጤቶች፣
የአፋር ሴቶች ከቆዳ፣ ከኡንጋ /ዘምባባ/ የተለያዩ የቤት ውስጥ መገልገያ ቁሳቁሶችን ይሰራሉ። ኡንጋን የተለያዩ ቀለማት በመንከር ወይም በማቅለም ለስፌት ያዘጋጁታል። መገልገያ ቁሳቁሶቹ ውብና ሳቢ እንዲሆኑ ኡንጋኑን ከማቅለማቸውም በተጨማሪ በቆዳ ነት /በለስላሳ ቆዳ/ ላይ የተለያዩ መልክ ያላቸው ስንደዶዎችና ዛጎሎችን በመጠቀም ያስጌጧቸዋል።
ባህላዊ የዕደ ጥበብ ባለሙያዎቹ ሙዴይና እና መካሮ የተባሉ መስፊያዎችን ለማያያዥነት ይጠቀማሉ። ሁሉም የስፌት እቃዎች የሚዘጋጁት በእጅ ነው። የአሠራራቸውም ትውፊታዊ እውቀትና ክህሎት ሲወርድ ሲዋረድ የመጣ ነው። በአሁኑ ጊዜ የክልሉ ሴቶች በማህበር ተደራጅተው ባህላዊ የእደ ጥበብ ውጤቶቻቸውን ለተለያዩ ከተሞች እያቀረቡ ይገኛሉ። ዋና ዋና የሚባሉትን ባህላዊና የወግ እቃዎችንም እንደሚከተለው ለማቅረብ ሞክረናል።
ለምንጣፍና ለመኝታ የሚያገለግሉ ቁሳቁሶች
ሀ. ወሉ /wallu/፤ ለመኝታ ወይንም ለምንጣፍ የሚያገልግል ከከብት ቆዳ የሚሰራ፣
ለ. ሰላት ፊዶ፤ ከኡንጋ ለመስገጃ አገልግሎት የሚሠራ፣
ሐ. ዲቦራ፤ ከኡንጋ የሚሰራ ለግመል መጫኛ የሚያገልግል በጭነት ወቅት ወገቡን ጭነቱ እንዳይልጠው መከላከያ መደላድል /ዳውላ/ ነው፣
መ. ፊዲማ፤ ለመሬት ምንጣፍ የሚውል ሲሆን የሚሰራውም ከሰሌን /ኡንጋ/ ነው። ሰሌኑ ቀለም ሳይነከር ወይም ተነክሮ ለምንጣፍ ውበት ሊሰጥ በሚችል መልኩ የተለያዩ ቅርፆችን በማውጣት ይሰራል።
ፊዲማ (ምንጣፍ)
የወተት ዕቃዎች
የብሄረሰቡ አባላት የወተት ማለቢያና መጠጫ እቃዎችን የሚሠሩት ከእንጨት፣ ከኡንጋና ከቆዳ ሲሆን ውበት እንዲኖራቸው የለፋ ቆዳ /ነት/፣ ቀለም ያልተነከሩ የተለያዩ መልክ ያላቸው ስንደዶዎችንና ዛጎሎችን ይጠቀማሉ።
ሀ. አይኒ፤ ለከብቶች ማለቢያ የሚጠቀሙበት፣
ለ. አሙር፤ ለግመል ማለቢያ የሚጠቀሙበት፣
ሐ. አራሪ፤ የታለበው የከብቶች ወተት ማጠራቀሚያ ከስፌት የሚሰራ፣
መ. ኮራ፤ ከእንጨት ተጠርቦ የሚሰራ ሲሆን ይሄም ለወተት መጠራቀሚያነት ያገለግላል፡፡
አራሪ እና ኮራ
 ሰ. ኮዳ /ወተት መናጫ /፤ ይህ የወተት መናጫ /ቅቤ ማውጫ/ እቃ የሚሰራው ከፍየል ግልገል /በከል/ ቆዳ ነው። የግልገሉ ቆዳ በወተት፣ በአሬራና በቅጠላ ቅጠሎች ወይም ቅመሞች በውሀ ተዘፍዝፎ መሬት ውስጥ ለተወሰነ ጊዜ ይቀበራል። የቆዳው ጸጉርና በቆዳው ላይ የቀረው ስጋ ከተፋቀ በኋላ በእጅና በእግር ይለፋል። ይህ ዕቃ ተቀምጠውም ሆነ እየተንቀሳቀሱ ወይም መንገድ እየሄዱ ወተቱን እንዲንጡ ያስችላቸዋል ። 
የውሀ ማጠራቀሚያዎች
ሀ. የውሃ ማቀዝቀዣና መያዣ፤ የውሀ መያዣና ማቀዝቀዣው ከትንሽ ፍየል ግልገል (በከል) ቆዳ ተለፍቶ የተሰራ ነው። ብዙውን ጊዜ ውሀ ለማቀዝቀዝ ሲገለገሉበት ረጅም መንገድ ሲጓዙ ለውሀ መያዣነትም ይጠቀሙበታል። መንገድ ሲጓዙ በብትራቸው /በዘንጋቸው/ ጫፍ አንጠልጥለው ነፋስ እያስመቱት ስለሚጓዙና በቤት /አሪ/ አካባቢም ከፍ /ረዘም/ ካለ ቦታ ላይ ስለሚያስቀምጡት ውሀው በፍጥነት ይቀዘቅዛል።
ለ. ሣር /የውሀ መቅጃ/ አፍሌይታ፤ የውሀ መቅጃና መያዣ ሲሆን ከትልቅ የፍየል ቆዳ ይዘጋጃል። ሴቶች ከወንዝ፣ ከኤላ፣ ወ.ዘ.ተ ውሀ የሚቀዱበት ከመሆኑም ባሻገር በአህያ ወይም በግመል ላይ ሊጫን ይችላል። አፍሌይታ ራቅ ብለው ሲጓዙ እንደ ኮዳ የሚጠቀሙበት የውሃ መያዣ ሲሆን ከበግና ፍየል ግልገል ቆዳ የተሰራ /ስልቻ/  ነው። 
አፍሌይታ
የስለት እቃዎች
ከብረት የሚሰሩ የተለያዩ አይነት የስለት እቃዎች ሲኖሩ በተለይም ለብሄረሰቡ እንደ ጦር መሳሪያ፣ ባህላዊ ጌጥና ግመልን እና የቀንድ ከብቶችን ለማረድ የሚጠቀሙበት ጊሌ  /ሰይፍ/ በሚል መጠሪያ ይታወቃሉ። እነዚህም እንደየአጠቃቀማቸው ይለያያሉ።
ሀ. ላክኦ ጊሌ፤ በመባል የሚታወቀው ከጠንካራ ብረት የተሰራና ቅርጹ ከጉራዴና ከሰይፍ ለየት ያለ መሀሉ ሰፋ ጎበጥ ብሎ በሁለቱም ጎን ስለት ያለው ጫፉ ሹል ሲሆን እጀታው ከእንጨት የተሰራ ሆኖ የብር ጌጣጌጥ ይለብሳል።
ለ. ታጎሪታ፤ በመባል የሚታወቀው ከጠንካራ ብረት የተሰራና ቅርጹ ከጉራዴና ከሰይፍ ለየት ያለ መሀሉ ሰፋ ጎበጥ ብሎ በሁለቱም ጎን ስለት ሆኖ ጫፉ ሹል ያለው ሲሆን እጀታው ከእንጨትና ሽቦ የተሰራ ጌጣጌጥ ይለብሳል።
ታጎሪታ
ሌሎች የተለያዩ እቃዎችን መያዣዎች /ማስቀመጫዎች/
ሀ. ከትሆ /katho/፤ ከእንጨት የተሠራ ቆፊ ሲሆን ለወተት መጠጫ፣ ለንፍሮና እንጀራ ወይም ዳቦ ፈርፍሮ ለመብላት ያገለግላል።
ለ. ሲፋላ፤ ከኡንጋ በተለያዩ ዲዛይን የሚሠራ ለግድግዳ ጌጥ፣ ለደረቅ ምግቦች መያዣና ለክዳን የሚያገለግል ነው።
ሐ. ሚድራ፤ ከኡንጋ የሚሰራ ሲሆን ለእጣንና ለሌሎች ነገሮች መያዣ ያገለግላል።
መ.ገድቦ፤ ለደረቅ ምግቦች መያዣ የሚያገለግል ከኡንጋ የሚሰራ ነው።
መ. ኦካስ፤ ከበግና ፍየል ግልገል ቆዳ የወጣ /ስልቻ/ ሲሆን ለቅቤ ወይንም ለማር መያዣ ያገለግላል።
ሰ. ኡዊ ሃዳ፤ ለቤት ቁሳቁሶች ማስቀመጫ ወይም ማንጠልጠያ ይጠቅማል።
ረ.ኦሊ፤ ከክብት ቆዳ የተሠራ፣ ለልብስ ወይም ሌሎች እቃዎች መያዣ /ማስቀመጫ/ ያገለግላል።
ሠ.ጊሪቢ፤ ከቆዳ የተሰራ አቅማዳ /ስልቻ/ ነው።
ሸ. ሰሮ ሀዳ፤ ልብሶችን ለማጠኛ የሚያገለግል ከእንጨት የተሠራ ነው።
ህላዊ ዘፈንና ጭፈራ
የአፋር ባህላዊ አጨዋወት ዘፈንና ጭፈራው አይነቱ የበዛና የሰፋ ቢሆንም በዋነኛነት የሚታወቁት በሰርግ፣ በሃይማኖታዊና ማህበራዊ በአላት እድሜና ጾታን በመለየት እንዲሁም ሁሉም በጋራ ተሳትፎ የሚያደርጉበት የአጨዋወት ስልቶች ናቸው።
ከዚህ በታች የተጠቀሱት አበይት የብሄረሰቡ ባህላዊ የዘፈንና የጭፍራ ዓይነቶች በመጠኑም ቢሆን ለማስተዋወቅ እንጂ በእያንዳንዱ ዘርፍ በተለያዩ መጠሪያ የሚጠቀሱ አያሌ የአጨዋወት ስልቶች መኖራቸውን ለማስገንዘብ እንወዳለን።
ሀ. ሆራ፤ ይህን የጫወታ አይነት የሚጫወቱ ወንዶች ብዛታቸው ከስድስት ማነስ የለበትም። አጨዋወቱም፡-ተጫዋቹ በመጀመሪያ በቀኝ እጅ ጊሌ ይይዛል፤ ከዚያ እግር ማንሳት ይጀምራል፤  የሁሉም እግር እኩል ይነሳል። እግር በጉልበት ላይ በመታጠፍ እስከ መቀመጫ ይነሳል። ጨዋታው ወደ ዘመቻ ሲኬድ፤ በኢድ፣ በሰርግና ወዘተ… ጊዜ ይከናወናል።
ለ. ሰደአ፤ የሚባለው ደግሞ ሁሉንም ጾታዎች የሚያሳተፍ ቢሆንም ልጃገረዶች ብቻቸውን የሚጨፍሩበት እንዲሁም ለአካለ መጠን የደረሱና ከዚያም በላይ የሆኑ ግን ከጾታ ተቃራኒያቸው ጋር አብረው መጫወት የሚችሉበት የጨዋታ አይነት ነው።
ሐ. ትርትራ፤ የሚባለው ለዘመቻ ሲሄዱና ድል አድርገው ሲመለሱ የጀግንነት ስሜት የሚገልጹበት አንደ ፉከራና ቀረርቶ ዓይነት አጨዋወት ሲሆን በአብዛኛው ጎሳዎች በእድሜ በሰል ባሉት ዘንድ ይታወቃል።
መ. ላሌ፤ በመባል የሚታወቀው ጨዋታ በየትኛውም የበዓል ጊዜ የሚዘፈንና በተቀባይና አቀንቃኝ መካከል እድሜ ሳይለይ ወንዶች ብቻ የሚጨፍሩበት ሲሆን በድምጽ፣ በጭብጨባና በእግር ዝላይ እንቅስቃሴ የሚታጀብ ይሆናል።
ሰ. ኬኬ፤ በመባል የሚታወቀው ጨዋታ በየትኛውም የበዓል ጊዜ የሚዘፈንና በተቀባይና አቀንቃኝ መካከል እድሜ ሳይለይ ወንዶችና ሴቶች በጋራ የሚጨፍሩበት ሲሆን በድምጽ፣ በጭብጨባና በእግር ዝላይ እንቅስቃሴ የታጀበ የጨዋታ አይነት ነው።
ኬኬ
ረ. መላቦ፤ ጨዋታ ወንዶችን አያሳትፍም። አብዛኛውን ጊዜ በሰርግና በኢድ በአል ጊዜያት ሴቶች ብቻቸውን በመሆን ተቀባይና አቀንቃኝ በሁለት ረድፍ ተሰልፈው ጊሌ /ሰይፍ/ በመያዝ እንደቦታው ስፋትና ጥበት የመዞር እንቅስቃሴ እያደረጉ የሚጫወቱበት የጨዋታ አይነት ነው።
ዳጉ /የመረጃ ልውውጥ ዘዴ
ዳጉ በአፋር ብሄረሰብ ውስጥ ህብረተሰቡ መረጃ ለመለዋመጥ የሚጠቀምበት ዘዴ ነው። መረጃ ልውውጡ ከአንዱ ሰው ወደ ሌላኛው ሰው በቃል የሚተላለፍ ነው። ከአንድ ሰው /ሁለት ወይም በላይ/ በሚገናኙበት ወቅት ስላምታ ከተለዋወጡ በኋላ የመረጃ ልውውጥ ያደርጋሉ። አንደኛው ወገን በመንገድ ላይ፣ በቤት ውስጥ፣ ወጪ፣ ወዘተ… የተመለከተውንና የሰማውን በሙሉ ይናገራል። አንድ ሣያሰቀር ወይም ውሸት /ሀሰት/ ሣይጨምር ያወራል።
አጭር መረጃ ለመለዋወጥ ከሆነ ከሰላምታ በኋላ ቆመው ይጫወታሉ፣ ረዥም መረጃ ከሆነ ቂጢጥ ብለው /አረፈ ብለው/ ይጨዋወታሉ። ከቤት ውስጥ ከሆነ ከሰላምታ በኋላ ይጨዋወታሉ። ምግብ ይቀርባል፣ ከምግብ በኋላ በመቀጠል የዳጉ ልውውጥ ያካሂዳሉ። በዚህ የዳጉ ልውውጥ ሀሰት የሚጨምር ሰው የለም። የዚህ ምክንቱ አንደኛው ወገን ተሳስቶ ቢናገር ማህበራዊ ክብሩን ስለሚያጣና ሲናገርም ስለሚታወቅበት ነው። በተለይ በዳጉ ባህላዊ የመረጃ ልውውጥ ዘዴ ውሸት መናገር አጅጉን በጣም የተከለከለ በመሆኑና የሌሎች ሰዎችንም ስም ሊያጎድፍና ጉዳት ሊያስከትል በመቻሉ ነው።
የመረጃ ልውውጡ በአንድ ወገን ብቻ ሣይሆን በሁለተኛውም ወገን ነው። በሂደቱ ላይ ግን አንዱ ወገን ተናግሮ ሳይጨርስ አቋርጦ መናገር የተከለከለ ነው። የዳጉ ስርአት ጥሬ መረጃዎችን ብቻ ማቀበልና መስማት ላይ የተመሠረተ ነው። በዳጉ ስነ ስርአት አንዱ ግለሰብ ከየት ተነስቶ የት እንደሚደርስ ለምን እንደሚንቀሳቀስ ይገልፃል።
ህብረተሠቡ ከግጦሽ መሬት፣ ውሃና ዝናብ ጋር የተያየዘ ኑሮ ስለሚኖር ተንቀሳቃሽ ነው። በሚንቀሳቀስበት ወቅት ትቶት ስለመጣው አካባቢ በጎዞው ወቅት ያጋጠሙትን ደስታና ችግሮች የሰማውንና ያየውን ስለሚሄድበት አድራሻ ሁኔታ ይገልፃል። ስለ አካባቢው ያለው እወቀት አነስተኛ ከሆነ ከሌላው ወገን መረጃ ማግኘት ይችላል። መረጃው በቤት ውስጥ ስለሚገኝ እንስሳትም ሆነ ወደ ወጪ ስለተሠማሩ የቤት እንስሳት ሁኔታ ሊሆን ይችላል። ስለቤተሰብ ጤንነት፣ ስለ ክልሉ ደህንነት፣ ፀጥታ፣ ጦርነት፣ ግጭት፣ ስለ ግለሰቦች ሁኔታም ሊሆን ይችላል። ይሁን እንጂ የመረጃ ልውውጡ ሚስጥርን አይጨምርም።
ከመገናኛ ብዙሃን የሚሰራጩ ማናቸውም መረጃዎች በህዝቡ በግለሰብም ደረጃ በዳጉ ከአንዱ ወደ አንዱ ወገን በፍጥነት ይሠራጫሉ። ዳጉ ከህይወታቸው ጋር በጣም የተያያዘ በመሆኑ ከአንዱ ቦታ ወደ ሌላው እውነተኛ መልእክት ይተላለፋል፣ በፍጥነት ይሠራጫል። ስለዚህ ዳጉ ፖለቲካ፣ ኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ ግንኙነቶችን ለማጠናከር ህብረተሠቡ የሚጠቀምበት የመረጃ ልውውጥ ዘዴ ማለት ይቻላል።
የሚከሰቱ ማንኛቸውንም ፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ ችግሮች በዳጉ ይተላለፋሉ። የተሰፋፋ በሽታዎች፣ ዝረፈያና ስርቆት፣ የልማትና የሰላም ጉዳዮች፣ ከመንግስትና ከአጎራባች ክልሎች ጋር ያሉ ግንኙነቶች እንዲሁም በግለሰብ ደረጃ ያሉ ችግሮች ሳይቀሩ በዳጉ ሰርአት የመረጃ ልውውጥ ይደረግባቸዋል። ስለዚህ ዳጉ የመረጃ ልውውጥ ዘዴ ብቻ ሣይሆን የብሄረሰቡ ስላምና መረጋጋት ማስከበሪያ እና የልማታዊ አስተዋፆ ማበርከቻ ዋነኛ መሳሪያም ነው። በጥቅሉ የህዝብ ግንኙነት የመረጃ ማዕከል ነው ማለት ይቻላል።    
የብሄረሰቡ ባህላዊ ጋብቻ
በአፋር ሁለት ዓይነት የጋብቻ ስርአቶች አሉ። አብሱማና ፋይዲ ይባላሉ።
የአብሱማ ጋብቻ ስርአት ወንድ ልጅ ከአክስቱ ልጅ /የአባቱን እህት ልጅ/ ጋር በጋብቻ የሚተሣሠርበት ስርዓት ሲሆን ሴቷ ደግሞ የእናቷን ወንድም ልጅ የምታገባበት ሆኖ ምናልባትም ከወንድምየው ወንድ ልጅ ከእህትየዋ ልጅ ባይገኝ ከእህትየዋ ሴት ልጅ ብትገኝ ከወንድምየዋ ወንድ ልጅ ቢገኝ ወይም ሌላ አጋጣሚ ቢኖር ከዚህ ከዝምድና ተዋርድ የሚቀርበው ወይም የምትቀርበው የሚጋቡበት የጋብቻ ስርዓት ነው።
አብሡማ ስያሜውን ያገኘው ከዝምድና ሀረግ መጠሪያ ሲሆን ይህ ማለት ከሌላ ጎሣ የምትገኝ የአጎት ልጅ ለወንድምየው /የወደፊት ለሚሆነው/ አብሱማ ወይም የአጎት ልጅ ነች እንደ ማለት ይሆናል። ልጅቱን የሚያገባው አቡ በመባል ይታወቃል፤ ትርጉሙም አጎት እንደ ማለት ነው።
የአብሱማ ጋብቻ አንድ አፋር ከሌላ ጎሣ የምትመደብ የአባቱን እህት ልጅ የሚያገባበት ስርዓት በመሆኑ ጎሣዎችን እርስ በርስ በማስተሣሠር አንድነትን ለመመስረት የሚደረግ የአጎትና የአክስት ልጅ /cross-cousins / የጋብቻ ስርዓት ነው።
በአፋር ብሄረሰብ ማን ከማን ጋር መጋብት እንዳለበት አስቀድሞ የተመለሰ ስለሆነ ማንን አገባለሁ የሚለው ጥያቄ አሣሣቢ ጉዳይ አይደለም
የአብሱማ የጋብቻ ስርዓት  መብትና ግዴታዎች
እናት ሃላፊነት ወስዳ የማሣጨትና የመዳር መብት ያላት በመሆኑ ለወንድሟ ልጅ ያለመስጠት መብት አላት። የዝምድና ጋብቻው ከተጣሰም ለወንድ ቤተሰብ የሞራል ካሣ የመክፈል ግዴታ ይኖራል። ጋብቻው የፈረሠው በወንድ ቤተሰብ ከሆነ የመካስ ግዴታ የለበትም፤ ነገር ግን የዝምድናው ሁኔታ የቀዘቀዘ እንዲሆን ያደርገዋል።
በአብሡማ ስርዓት ከተጋቢዎቹ መካከል በተፈጥሮ ወይም በሠው ሠራሽ ምክንያቶች የአካል ጉዳት ወይም የጤንነት ችግር ቢኖር አሊያም ድሃ ወይም በእድሜ ያነሰች ወይም በእድሜ የገፋች ብትሆን እነዚህን ምክንያት አድርጎ ጋብቻውን ማፍረስ አይቻልም።
በአፋር ማህበረሠብ አንዲት ሴት እድሜዋ ለጋብቻ መድረሷ የሚታወቀው የመሀል አናቷ ላይ ፀጉር እንዳይኖራት በማድረግ ነው።ይህ የፀጉር አሠራርም በኮዚት ይባላል።
ሌላኛው የጋብቻ ስርዓት ፋይዲ የሚሉት ሲሆን ይህ ዓይነቱ የአፋር የጋብቻ ሁኔታ ከማንኛውም ጎሣ ወይንም ብሄረሠብ ከዝምድና ውጪ በፍላጎት ላይ የሚመሰረት የጋብቻ ዓይነት ነው። የማጨቱ ተግባር የሚከናወነው በወንዱ ቤተሠቦች አማካኝነት ይሆናል።
ከላይ የተጠቀሱት የጋብቻ ዓይነቶች ለመጀመሪያ ጊዜ ትዳራቸውን ለሚመሠርቱ ተጋቢዎች የሚያገለግሉ ሲሆን አንዲት ሴት የመጀመሪያ ትዳርዋን አፍርሣ ለሁለተኛ ጊዜ የምትመሠርተው ትዳር ደግሞ ሀቤንቶ በመባል ይታወቃል። ባልዋ የሞተባት ሴት  የምትፈጽመው ጋብቻ ደግሞ ጉበና ይባላል።
የአፋር ባህላዊ ሕግ
የአፋር ክልል አምስት የሚሆኑ ባሃላዊ ህጎች ነበሯቸው። እነዚህም ባሃላዊ ህጎች ቡርኢሊ፣ በዶይታሜላ፣ ዴብኔክ-ዌኢማ፣ አፍኪኤክ-ማአድ እና ቡዱቶ በዲ ህግ ይባላሉ። እነዚህ አምስት ባህላዊ ህጎች አሁን ወደ አንድ እንዲመጡ ተደርጓል። በአፋር ባህላዊ ሕግ የቅጣት ውሳኔ የሚወሰነው የተከለከሉ ነገሮችን ፈጽሞ በመገኘት ወይም ፈጽም የተባሉ ነገሮችን ሳይፈጽም በመቅረት ነው። ጥፋት ሲፈጸም እያዩ አለመከልከል ወይም እያዩ ማለፍ ያስቀጣል። ከዚህ ሌላ በአፋር ባህላዊ ህግ ድርጊቱ ባይፈጸም እንኳ ሊፈጸም ከነበረም ያስቀጣል።
የአፋር ባህላዊ ህግ የተለያዩ ባህርያት አሉት። እነሱም አጥፊው ወይም ወንጀለኛው ሳይያዝ ወይም ሳይታሰር መቅጣት የሚችል መሆኑ ነው። ሌላው ደግሞ በዚህ ባህላዊ ሕግ ጥፋተኛው አውቆ /ሆነ ብሎ/ መፈጸሙንና ሳያውቅ መፈጸሙን ለይቶ የሚቀጣ መሆኑ ነው። በዚህ ባህላዊ ህግ ለተፈጸመ ጥፋት አጥፊው ብቻ ሳይሆን የአጥፊው ጎሳ በሙሉ ተጠያቂ ይሆናል።
በችሎት ላይ ከሴቶችና ሕጻናት በቀር ማንኛውም ሰው መታደም ወይም ሃሳብ መሥጠት ይችላል። ነገር ግን ተከሳሽና ከሳሽ ወገን አሳማኝ የሆነ ቅሬታ ያቀረቡበት ሰው ችሎቱን መታደም ቢችልም እንኳን ሃሳብ መስጠት ግን አይችልም። የቀረበው ቅሬታ አሳማኝ ካልሆነ ግን ቅሬታ አቅራቢው የግለሰቡን ክብር በመንካቱ ይቀጣል። የባህላዊ ህጉ ሌላው ባህሪ ካሳን በእንስሳት የሚከፍል ሲሆን ሕይወት ያለውና ሕይወት የሌለው ይባላል። ሕይወት የሌለውን በገንዘብ ህይወት ያለው ደግሞ በቁም እንስሳት ይከፈላል።
በአጠቃላይ አፋሮች ከላይ የጠቀስናቸው እንደ ቁሳዊ ባህሎችና አሰራሮች፣ የመረጃ ልውውጥ ዘዴ፣ ባህላዊ የጋብቻ ስነ ስርዓቶች፣ ባህላዊ ህጎች እና ያልጠቀስናቸው ሌሎች የራሳቸው የሆኑ ቁሳዊና መንፈሳዊ እሴቶች ያሏቸው ሲሆን በእለት እለት ማህበራዊ፣ ፖለቲካዊና ኢኮኖሚያዊ ጉዳዮቻቸው ይጠቀሙባቸዋል። እነዚህን ባህላዊ ሀብቶች ጠብቆና አጎልብቶ ለቀጣዩ ትውልድ እንዲተላለፉ ለማድረግ የክልሉ ባህልና ቱሪዝም ቢሮ ከአሁን በፊት ሲያከናውናቸው የቆዩ ጥረቶች እንደተጠበቁ ሆነው የበለጠ ለመስራት ጥረት ማድረግ ይኖርበታል እንላለን።
ምንጭ፡ ህብረ ብሄር መፅሄት (2010 ዓ.ም)

Monday, 27 November 2017

አባይን የመጠቀም መብታችን

(በስንታየሁ ግርማ)
ኢትዮጵያ የአባይ ወንዝ የሚሰጣቸውን ትሩፋቶች የመጠቀም ህጋዊና ተፈጥሯዊ መብቶቿ የተጠበቁ ናቸው። ይሁንና አንዳንዶች ይህ መብት ለግብፅ ብቻ የተሰጠ ይመስላቸዋል። ምንም እንኳን አሁን እየተሻሻለ የመጣ የግንዛቤ ደረጃ ቢኖርም በርካታ ግብፃውያን አባይን በተመለከተ ያላቸው መረጃና ከዚህ ተነስተው የሚወስዱት አቋም የተዛባ ነው። የአባይ/ናይል ወንዝ የተፈጠረው ለእነሱ ብቻ እንደሆነ፣ በወንዙ ውሃ በብቸኝነት መጠቀም ታሪካዊና የማይገሰስ መብታቸው እንደሆነ እና የተፋሰሱ የላይኛው ሀገራት የወንዙን ውሃ መጠቀም እንደማይችሉ አድርገው የማየት አዝማሚያ ይታይባቸዋል። በእኛ በኢትዮጵያውያን ዘንድም የአባይ ወንዝን በመጠቀም ረገድ ፅኑ ፍላጎትና ጠንካራ አቋም ቢኖርም በህግና በመርህ ደረጃ ያሉንን አንፃራዊ ብልጫዎች ላይ በቂ ግንዛቤ የለም። በመሆኑም ከአለም አቀፍ ህግና ተቀባይነት ካላቸው መርሆዎች አኳያ ወንዙን የመጠቀም መብታችን ምን ይመስላል የሚለውን ማየት ተገቢ ይሆናል።

Saturday, 18 November 2017

ያልተንበረከኩት

(በሚሚ ታደሰ)
ያልተንበረከኩት
ስንቶች ተኮላሽተዉ ከአረንቋዉ ዘቀጡ፤
ስንቶች ተሸንፈዉ ከጎዳና ወጡ፤
ጥቂቶች ቆራጦች ያልተንበረከክነዉ፤
ነገ እልፍ እንሆናለን ታሪክ ምስክር ነዉ፡፡